जलस्रोत र ऊर्जा

'जलस्रोत र ऊर्जा' कक्षा ११ को अनिवार्य नेपाली पाठ्यपुस्तकको बाह्रौँ पाठ हो । यो वक्तृतात्मक रचना अर्थात् भाषणको विधामा लेखिएको पाठ हो । पाठ्यपुस्तकले यस रचनाको कुनै लेखकको नाम दिएको छैन — यो विद्यालयको सभाकक्षमा भएको एउटा वक्तृत्वकला प्रतियोगिताको दृश्य र त्यहाँ दिइएका दुईवटा वक्तृताको अभिलेखका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । परीक्षामा यस पाठले पाठगत बोधका ८ अङ्क र समीक्षात्मक प्रश्नका ८ अङ्क बोक्छ, अर्थात् यो एउटै पाठबाट १६ अङ्कसम्म सोधिन सक्छ । त्यसमाथि 'वक्तृता तयार पार्नुहोस्' भन्ने सिर्जनात्मक प्रश्न पनि यसै पाठको विधाबाट आउँछ, त्यसैले पाठको विषयवस्तुभन्दा पनि यसको ढाँचा राम्ररी टिपोट गर्नु बढी लाभदायक हुन्छ ।

12.1 रचनाको स्रोत र पृष्ठभूमि

यस पाठमा कुनै लेखकको नाम दिइएको छैन । पाठ्यपुस्तकले न कुनै व्यक्तिको बाइलाइन राखेको छ, न कुनै पत्रपत्रिका वा पुस्तकबाट साभार गरेको सङ्केत नै दिएको छ । त्यसैले यसलाई पाठ्यपुस्तक-निर्मित नमुना रचना मान्नुपर्छ — पाठ्यक्रम विकास केन्द्रले वक्तृतात्मक रचनाको विधा सिकाउनकै लागि तयार पारेको आदर्श पाठ ।

रचनाको पृष्ठभूमि नेपालकै समसामयिक बहस हो । लोडसेडिङको लामो पीडा भोगेको, पेट्रोलियम आयातमा दैनिक ठुलो रकम खर्चिरहेको र आफैँसँग अपार जलराशि हुँदाहुँदै अँध्यारोमा बस्न बाध्य देशको छटपटी यस पाठको मूल पृष्ठभूमि हो । त्यही छटपटीलाई विद्यालयको सभाकक्षसम्म ल्याएर विद्यार्थीकै मुखबाट बोलाइएको छ — यही यस रचनाको शिल्प हो ।

12.2 पाठको पृष्ठभूमि

पाठको दृश्य विद्यालयको सभाकक्ष हो । त्यहाँ 'जलस्रोत र ऊर्जा' विषयक वक्तृत्वकला प्रतियोगिता सुरु हुन लागेको छ । यसमा विद्यालयकै विद्यार्थीहरूले भाग लिएका छन् । मञ्चको व्यवस्थापन यसरी देखाइएको छ —

भूमिका	को छ	काम
सभाध्यक्ष	विद्यालयका प्रधानाध्यापक	कार्यक्रमको अध्यक्षता, अन्त्यमा पुरस्कार वितरण र मन्तव्य
निर्णायक मण्डल	तीन जना शिक्षक	मञ्चको एकापट्टि बसी अङ्क दिने
समयपालक	एक जना शिक्षक	घन्टी बजाई समय-सीमाको सूचना दिने
कार्यक्रम सञ्चालक	कक्षा ११ मा अध्ययनरत एक विद्यार्थी	नियम प्रस्ट पार्ने, वक्तालाई मञ्चमा निम्त्याउने
प्रतियोगी	विद्यार्थीहरू (मिना अयर, राजन सार्की आदि)	वक्तृता प्रस्तुत गर्ने

यो व्यवस्था आफैँमा पाठको पहिलो शिक्षा हो — वक्तृता एक्लै हुँदैन, त्यो एउटा औपचारिक सभाको अङ्ग हो । सभाध्यक्ष, निर्णायक, समयपालक र सञ्चालकको उपस्थितिले नै वक्ताको भाषा, सम्बोधन र समय-अनुशासन निर्धारण गर्छ । पाठमा (जनाउ घन्टी बज्छ ।) र (घन्टी बज्छ ।) भन्ने कोष्ठकभित्रका निर्देशनले समय-सीमाको चेतनालाई दृश्यरूप दिएका छन् ।

12.3 विषयवस्तु — सार

कार्यक्रम सञ्चालकले नियम प्रस्ट पारेपछि पहिलो प्रतियोगी मिना अयरलाई मञ्चमा निम्त्याउँछन् ।

मिना अयरको वक्तृता । मिनाले "आदरणीय सभाध्यक्ष, निर्णायक मण्डल, मञ्चासीन विशिष्ट व्यक्तित्वहरू, श्रद्धेय गुरुवर्ग, प्रतियोगी साथीहरू..." भनी क्रमैसँग सम्बोधन गरी आफ्नो नाम र विषय घोषणा गर्दै भाषण थाल्छिन् । उनको तर्क चार खण्डमा अघि बढ्छ ।

पहिलो, जलस्रोतको प्राचुर्य । पाठका अनुसार नेपाल प्राकृतिक सम्पदाका दृष्टिले संसारकै धनी देश हो, जलस्रोतका दृष्टिले एसियाकै सबैभन्दा सम्पन्न देश हो र पाठकै भनाइमा "सिङ्गो विश्वमा हाम्रो देश जलस्रोतमा ब्राजिलपछिको दोस्रो धनी राष्ट्र हो ।" उनी जलस्रोतका रूपहरू गन्छिन् — हिमाल, समुद्र, नदीनाला, झरना, छहरा, तालतलैया, आफैँ पानी निस्कने मूल, इनार, ट्युबवेल र वर्षात् । यीमध्ये समुद्रबाहेक सबै नेपालमा उपलब्ध छन् ।

दोस्रो, जलविद्युत् । पाठका अनुसार बाह्रै महिना परिरहने हिउँ, निरन्तर बगिरहने जलराशि र भिरालो भौगोलिक बनोटको सहमिलनले नेपालमा ८३ हजार मेगावाटभन्दा बढी ऊर्जा उत्पादन गर्ने सामर्थ्य सुरक्षित छ । विद्युतीकरणको अभियान वि.सं. १९६८ मा फर्पिङमा 'चन्द्रज्योति' नामक ५०० किलोवाटको जलविद्युत् आयोजनाबाट सुरु भएको थियो; पाठ लेखिँदाको समयमा उत्पादन "करिब १५०० मेगावाट" र कालीगण्डकी 'ए' (१४४ मेगावाट) लाई विशाल आयोजनाका रूपमा उल्लेख गरिएको छ । मिनाको तर्क छ — सम्पूर्ण क्षमताको पचास प्रतिशत मात्र उपयोग गर्न सके देशको आर्थिक उन्नति हुन बेर लाग्दैन । त्यसका लागि नीति-नियम तयार पार्ने वा फेरबदल गर्ने, लगानीको वातावरण बनाउने, सम्बद्ध उद्योग-कलकारखाना खोल्ने, घरायसी खपत बढाउन हौस्याउने र उत्पादित बिजुली विदेशसम्म पुर्‍याएर बेच्ने वातावरण चाहिन्छ ।

तेस्रो, सिँचाइ । पाठका अनुसार नेपाली भूगोलभित्र छ हजार जति नदीनाला छन् र तीमध्ये छ सयभन्दा बढी बाह्रै महिना बग्छन्; तिनबाट कुलो, पैनी वा नहर बनाई सिँचाइ पुर्‍याइएको छ । यसलाई आधुनिक बनाए कृषिमा आत्मनिर्भर हुन सकिन्छ ।

चौथो, पर्यटन र मनोरञ्जन । संसारकै सबभन्दा अग्लो ठाउँमा रहेको तिलिचो ताल, हिमताल, फेवाताल, बेगनास ताल, बुलबुल आदिलाई पर्यटकीय गन्तव्य बनाउन सकिन्छ; नौका विहार, र्‍याफ्टिङ, स्विमिङ पुल र जल-क्रीडाले पर्यटन विस्तार गरी अर्थतन्त्र चलायमान बनाउँछन् ।

जनाउ घन्टी बजेपछि मिना समापनतिर लाग्छिन् — ऊर्जा सङ्कटले दैनिक गतिविधि प्रभावित हुन्छन्, पेट्रोलियम खरिदमा दैनिक करोडौँ रुपियाँ खर्च हुन्छ । यस्तो महासङ्कटबाट "सेतो सुन" का रूपमा परिभाषित जलस्रोतको सदुपयोगले मात्र मुक्ति दिन्छ; सिँचाइ, सरसफाइ र स्वच्छ पिउने पानीको आधार पनि यही हो — यति भनी "धन्यवाद !" सहित उनी टुङ्ग्याउँछिन् ।

राजन सार्कीको वक्तृता । दोस्रा वक्ताले सम्बोधनपछि आयोजकप्रति हार्दिक आभार प्रकट गर्दै विषय घोषणा गर्छन् । उनको शैली तथ्यभन्दा भाव र अलङ्कारमा चल्छ । सगरमाथाको काखमा मुस्कुराउँदै विराजमान देशको चित्र कोर्दै उनी कोसी, रोसी, दुधकोसी, तामाकोसी, सुनकोसीका नाम लिन्छन् र "गण्डकीको गहनता, कर्नालीको कर्मयोग, मेचीको महानता, कालीको मौनता, तिलिचो, गोक्यो र राराको उच्चता, फेवाको फैलावट, बेगनासको शालीनता, तमोरको तमासा" भनी अनुप्रासको लहर चलाउँछन् ।

उनी जलको वैज्ञानिक स्वरूप पनि छुन्छन् — पानी ठोस, तरल र ग्याँस तीनै रूपमा रहन्छ र त्यही पानीबाट विद्युत् निस्कन्छ । त्यसपछि आउँछ उनको सबैभन्दा प्रसिद्ध वाक्य — "आज हामी आफैँसँगको बिना नचिनेर भौँतारिइरहेको कस्तुरी झैँ भएका छौँ ।" जलस्रोतमा धनी भएर पनि दिगो पूर्वाधार योजनाको अभावले अँध्यारोमा बस्न बाध्य छौँ; उर्वरा भूमि भएर पनि आधुनिक सिँचाइ प्रविधि नअपनाउँदा जग्गा बाँझो छ, जनता भोको छ, युवाशक्ति बिदेसिन बाध्य छ । समाधानतिर जाँदै उनी हिमालको कञ्चन पानी बोतलमा बेच्ने, कर्नालीमा जलविहार र कोसी-तामाकोसीमा सिँचाइ व्यवस्थापन गर्ने, अर्गानिक उत्पादन विश्वबजारमा बेच्ने र युवाको पसिना स्वदेशमै पोख्ने कुरा गर्छन् । अन्त्यमा उनी आह्वानको झरी बर्साउँछन् — "त्यसैले उठौँ, जागौँ र जलस्रोतको सही सदुपयोगमा लागौँ । धरतीमा ऊर्जा थपौँ । आउनुहोस्, हातेमालो गरौँ ।... कर्नालीको लम्बाइ, गण्डकीको गहिराइसँगै कोसीको विशालतामा नेपाली जनमनलाई फैलाऔँ, धन्यवाद !"

अन्तमा अन्य वक्ताले पनि वक्तव्य राख्छन्, निर्णायकले निर्णय सुनाउँछन् र सभाध्यक्षको भूमिकामा रहेका प्रधानाध्यापकले पुरस्कार वितरण गरी आफ्नो मन्तव्यसहित कार्यक्रम टुङ्ग्याउँछन् ।

पाठका तथ्याङ्क — के पढ्ने, के सच्याउने

यस पाठका केही अङ्क पाठ्यपुस्तक लेखिएको समयका हुन् र आज पुराना भइसकेका छन् । परीक्षाका लागि पाठमा के लेखिएको छ, त्यो जान्नु अनिवार्य छ — त्यसैले माथिको सारमा ती जस्ताको तस्तै "पाठका अनुसार" भनेर राखिएका छन् । तर तिनलाई आफ्नै तथ्यका रूपमा बाहिर दोहोर्‍याउनुअघि तलका सुधार पनि थाहा पाउनुहोस् ।

१९६८ को फर्पिङ चन्द्रज्योति (५०० किलोवाट) भने ऐतिहासिक रूपमा सही तथ्य हो — यो एसियाकै पुराना जलविद्युत् आयोजनामध्ये पर्छ र परीक्षामा निर्धक्क लेख्न सकिन्छ ।

12.4 खण्डगत व्याख्या

पाठलाई पाँच खण्डमा बाँडेर हेर्दा त्यसको बनोट प्रस्ट हुन्छ । पहिलो खण्ड रङ्गमञ्चीय परिवेश हो — यहाँ कुनै वक्तृता छैन, केवल दृश्य वर्णन छ । यसको काम पाठकलाई सभाकक्षभित्र उभ्याउनु हो । दोस्रो खण्ड मिना अयरको वक्तृता हो, जसको बनोट तथ्य → तर्क → सुझाव को क्रममा चल्छ; उनी प्रत्येक उपविषयलाई छुट्टै अनुच्छेदमा राखेर बिचबिच "आदरणीय महानुभावहरू !", "श्रद्धेय श्रोतागण !" भनी पुनः सम्बोधन गर्छिन् । तेस्रो खण्ड सङ्क्रमण हो — सञ्चालकले दोस्रा वक्तालाई बोलाउने एक हरफ । चौथो खण्ड राजन सार्कीको वक्तृता हो, जसको बनोट भावचित्र → समस्या → आह्वान मा चल्छ । पाँचौँ खण्ड समापन दृश्य हो ।

दुवै वक्ताको भिन्नता नै यस पाठको केन्द्रीय शिक्षा हो । मिनाले अङ्क, मिति र आयोजनाका नाम दिएर श्रोतालाई विश्वास दिलाउँछिन्; राजनले उपमा, अनुप्रास र प्रश्न प्रयोग गरेर श्रोतालाई उत्तेजित पार्छन् । असल वक्तृता यी दुईबिचको सन्तुलन हो — केवल तथ्य भए भाषण सुक्खा हुन्छ, केवल भाव भए खोक्रो हुन्छ ।

खण्ड	अनुच्छेद/दृश्य	विषय	सोधिने प्रश्न
१. परिवेश	सभाकक्षको दृश्य, मञ्च व्यवस्था	प्रतियोगिताको आयोजना, सभाध्यक्ष–निर्णायक–समयपालक–सञ्चालकको भूमिका	वक्तृता सञ्चालनको विधि पाठमा कसरी प्रस्तुत गरिएको छ?
२. मिना अयरको वक्तृता	सम्बोधनदेखि "धन्यवाद !" सम्म	जलस्रोतको प्राचुर्य, जलविद्युत्, सिँचाइ, पर्यटन, ऊर्जा सङ्कट	पहिलो वक्ताले कुन कुन सन्दर्भ समेटेकी छिन्?
३. सङ्क्रमण	सञ्चालकको एक हरफ	दोस्रा वक्तालाई मञ्चमा निम्त्याउने औपचारिकता	सञ्चालकको भूमिका के हो?
४. राजन सार्कीको वक्तृता	सम्बोधनदेखि "धन्यवाद !" सम्म	प्रकृतिचित्रण, कस्तुरीको दृष्टान्त, बाँझो जग्गा–बिदेसिने युवा, आह्वान	दोस्रा वक्ताले वक्तृता कसरी टुङ्ग्याएका छन्?
५. समापन	अन्य वक्ता, निर्णय, पुरस्कार, अध्यक्षीय मन्तव्य	औपचारिक कार्यक्रमको पूर्णता	कार्यक्रम कसरी टुङ्गिन्छ?

पाठमा जलविद्युत् आयोजनाका दुई फरक चरित्र देखिन्छन् — कालीगण्डकी 'ए' जस्ता नदीको बहावमै भर पर्ने आयोजना, र कुलेखानी जस्ता पानी सञ्चय गरेर सुक्खायाममा पनि बिजुली दिने आयोजना । यो भेद बुझ्न तलको वर्गीकरण सहयोगी हुन्छ ।

1जलाशय (इन्द्रसरोवर) — उपत्यकाको तल्लो छेउमा बाँध बाँधेर थुनिएको पानी; यही सञ्चयले सुक्खायाममा पनि बिजुली दिन्छ2जलाधारका भिरालो पाखा — यहाँको वन मासिए माटो र गेग्रान बगेर जलाशयमा थुप्रिन्छ र आयोजनाको आयु घट्छ3टाढाका डाँडाशृङ्खला — जलाधारको माथिल्लो सिमाना; यिनै पाखाको वर्षा बगेर जलाशय भरिन्छ

मूल भाव

नेपाल जलस्रोतमा सम्पन्न देश हो, तर सम्पन्नता आफैँमा समृद्धि होइन — सम्पत्ति चिन्ने दृष्टि, त्यसलाई काममा लगाउने नीति र सुरु गर्ने इच्छाशक्ति नभएसम्म अथाह पानी पनि बेकारको बहाव मात्र हो । यही यस पाठको मूल भाव हो । जलस्रोतको बहुआयामिक उपयोग — जलविद्युत्, सिँचाइ, पर्यटन, खानेपानी र सरसफाइ — मार्फत ऊर्जा सङ्कट हटाउन, व्यापारघाटा घटाउन, रोजगारी सिर्जना गर्न र युवालाई स्वदेशमै रोक्न सकिन्छ भन्ने विश्वास पाठले जगाउँछ । "सेतो सुन" र "कस्तुरी" — यी दुई बिम्बले पाठको पूरै भावलाई बोक्छन् : हामीसँग सुन छ, तर हामी त्यो सुन बोकेर भोकै हिँडिरहेका छौँ ।

विधागत विशेषता — वक्तृतात्मक रचना

विशेषता	यस पाठमा कसरी देखिन्छ
सम्बोधन — सभाध्यक्ष, अतिथि, निर्णायक र श्रोतावृन्दलाई क्रमैसँग	मिना : "आदरणीय सभाध्यक्ष, निर्णायक मण्डल, मञ्चासीन विशिष्ट व्यक्तित्वहरू, श्रद्धेय गुरुवर्ग, प्रतियोगी साथीहरू..." । राजन : "आदरणीय सभाध्यक्ष महोदय, गुरु तथा गुरुआमाहरू, निष्पक्ष निर्णायक मण्डल, प्रतिस्पर्धी मित्रहरू..."
विषय प्रवेश — आफ्नो परिचय र विषयको घोषणा	"जलस्रोत र ऊर्जा विषयक यस वक्तृत्वकला प्रतियोगितामा म मिना अयर आफ्ना भनाइ राख्दै छु ।" / "आजको वक्तृत्वकलाको विषय रहेको छ 'जलस्रोत र ऊर्जा' ।"
तर्क र तथ्यको सन्तुलन	मिनाले ८३ हजार मेगावाट, वि.सं. १९६८ को फर्पिङ, कालीगण्डकी 'ए' का १४४ मेगावाट जस्ता अङ्क दिन्छिन्; राजनले "ठोस, तरल, ग्याँस" जस्ता तर्क र बाँझो जग्गा–बिदेसिने युवाका यथार्थ दृष्टान्त दिन्छन्
श्रोतासँग प्रत्यक्ष सम्बोधनात्मक भाषा	बिचबिचमा दोहोरिने "आदरणीय महानुभावहरू !", "श्रद्धेय श्रोतागण !", "उपस्थित महानुभावहरू !" र "हामी सबैलाई थाहा छ", "आउनुहोस्, हातेमालो गरौँ" जस्ता समावेशी प्रयोग
आरोह–अवरोह र प्रभावकारी वाक्य	छोटा, थपक्क बस्ने वाक्यको लहर — "युवाशक्ति बिदेसिन बाध्य छन् ।", "उठौँ, जागौँ ।", "धरतीमा ऊर्जा थपौँ ।" — जसले बोल्दा स्वरको चढाइ–ओराली सम्भव बनाउँछन्
दृष्टान्त र उद्धरणात्मक पदावली	कस्तुरीको दृष्टान्त, जलस्रोतलाई "सेतो सुन" भन्ने पदावली, "सदुपयोग गरे बन्दछ सुखी जिन्दगानी, दुरुपयोग भए दुःखमै बित्छ जिन्दगानी" भन्ने तुकयुक्त सूत्रवाक्य
प्रश्नात्मक शैली	"यी प्राकृतिक नियमसँग मानिसको शक्ति तुलना गर्न सकिन्छ र ?" जस्ता प्रश्न श्रोतालाई सोच्न बाध्य पार्न राखिन्छन्
आह्वानसहितको समापन	राजनको अन्त्य : "त्यसैले उठौँ, जागौँ र जलस्रोतको सही सदुपयोगमा लागौँ ।... राराको रमिता विश्वलाई देखाऔँ ।" मिनाको अन्त्य : "नेपालको विकासमा जलस्रोतको सर्वोपरि महत्व छ भन्दै मेरा भनाइ यही अन्त्य गर्दछु"
धन्यवाद ज्ञापन	दुवै वक्ताको अन्तिम शब्द नै "धन्यवाद !" हो; राजनले त सुरुमै आयोजकप्रति "हार्दिक आभार प्रकट गर्दछु" भनेका छन्
समय-सीमाको चेतना	पाठभित्रै कोष्ठकमा (जनाउ घन्टी बज्छ ।) र (घन्टी बज्छ ।) लेखिएको छ; घन्टी बजेपछि दुवै वक्ता तुरुन्तै समापनतिर मोडिन्छन् । एक जना शिक्षक समयपालककै भूमिकामा छन्

सबैभन्दा सामान्य गलत उत्तर — वक्तृतालाई निबन्ध बनाइदिनु

'विधागत विशेषता' सोध्दा धेरै विद्यार्थी "यसमा भूमिका, विषयविस्तार र निष्कर्ष छ, भाषा सरल छ, विषय समसामयिक छ" लेखेर आउँछन् । यी निबन्धका विशेषता हुन्, वक्तृताका होइनन् । भेद यति सरल छ —

वक्तृता सुन्नका लागि लेखिन्छ; निबन्ध पढ्नका लागि । पाठक अलमलिए फेरि पछाडि फर्केर पढ्न सक्छ, तर श्रोता फर्कन सक्दैन । त्यसैले वक्तृतामा सम्बोधन (श्रोता सम्बोधन नगरे भाषण सुरु नै हुँदैन), पुनरुक्ति (महत्वपूर्ण कुरा दोहोर्‍याउनुपर्छ, नत्र छुट्छ) र प्रश्नात्मक शैली (श्रोतालाई जगाइराख्न) अनिवार्य हुन्छन् । निबन्धमा यी तीनै कुरा दोष मानिन्छन् । त्यस्तै वक्तृतामा समय-सीमा र धन्यवाद ज्ञापन हुन्छ, निबन्धमा हुँदैन; निबन्धमा लामा र जटिल वाक्य चल्छन्, वक्तृतामा छोटा र आरोह-अवरोह मिल्ने वाक्य चाहिन्छ ।

अर्को भेद — वक्तृता र वादविवाद । वक्तृतामा एउटै पक्षको सकारात्मक प्रस्तुति हुन्छ; वादविवादमा पक्ष–विपक्ष हुन्छ र पूर्ववक्ताको खण्डन गरिन्छ ।

भाषाशैली र अलङ्कार

• शैली । पाठको समग्र शैली वक्तृतात्मक, सम्बोधनात्मक र आह्वानात्मक छ । मिना अयरको उपशैली विवरणात्मक र तथ्यपरक छ — उनी अङ्क, मिति र आयोजनाका नाम दिएर तर्क बनाउँछिन् । राजन सार्कीको उपशैली भावात्मक, काव्यात्मक र ओजपूर्ण छ — उनका वाक्य गद्यमै लेखिए पनि लयबद्ध छन् । बिचबिचमा उपदेशात्मक र व्यङ्ग्यात्मक स्वर पनि आउँछ ।

• शब्दस्रोत । तत्सम शब्दको बाहुल्य छ — जलस्रोत, सामर्थ्य, सर्वेक्षण, उर्वरा, निकाय, सम्पदा, अजस्र, नवीकरणीय, सम्पन्नता, मन्तव्य । तद्भव/आगन्तुक देशज शब्द व्यवहारमा आएका छन् — कुलो, पैनी, छहरा, इनार, बगर, थाप्लो, रमिता । आगन्तुक (अङ्ग्रेजी) शब्द प्रविधि-सन्दर्भमा प्रयोग भएका छन् — ट्युबवेल, मेगावाट, किलोवाट, र्‍याफ्टिङ, स्विमिङ पुल, डिजिटल, बोतल, अर्गानिक । यो मिश्रण नै विद्यार्थी-वक्ताको स्वाभाविक भाषा हो ।

• उपमा अलङ्कार — "आज हामी आफैँसँगको बिना नचिनेर भौँतारिइरहेको कस्तुरी झैँ भएका छौँ ।" यहाँ 'झैँ' वाचक शब्दसहित उपमेय (हामी) र उपमान (कस्तुरी) को तुलना छ । त्यस्तै "सम्भावनाका चुलीहरू हिमाल झैँ अटल छन् ।"

• रूपक अलङ्कार — जलस्रोतलाई "सेतो सुन" भनिएको छ; यहाँ उपमेयमै उपमानको आरोप छ । "देशोन्नतिका सिँढीहरू थपिन्छन्", "सम्पन्नताका ढोकाहरू खोल्न सकिन्छ" र "सम्भाव्य आर्थिक मेरुदण्ड" पनि रूपककै उदाहरण हुन् ।

• अनुप्रास अलङ्कार — "गण्डकीको गहनता, कर्नालीको कर्मयोग, मेचीको महानता, कालीको मौनता... फेवाको फैलावट, तमोरको तमासा" — पाठको सबैभन्दा चम्किलो अलङ्कारिक प्रयोग । "यहाँको माटो, यहाँको पाटो, यहाँको बाटो" मा अन्त्यानुप्रास छ ।

• मानवीकरण — "देश... मुस्कुराउँदै विराजमान छ", "कञ्चन जलप्रवाह हाम्रो इच्छाशक्तिलाई कुरेर बसिरहेको छ" ।

• अतिशयोक्ति र विरोधाभास — "पानीमा आगो ओकल्ने ऊर्जा हुन्छ" (अतिशयोक्ति); "जलस्रोतमा धनी राष्ट्र भए पनि... अँध्यारामा बस्न बाध्य छौँ" (विरोधाभास, जसले मूल भावलाई तिखो पार्छ) ।

समीक्षात्मक टिप्पणी

बलियो पक्ष । यस पाठको सबैभन्दा ठुलो सफलता यसको शैक्षिक बनोट हो । विधा सिकाउन दुईवटा भिन्न मिजासका वक्ता उभ्याएर पाठले "वक्तृता एकै किसिमको हुँदैन" भन्ने कुरा उपदेश नदिई देखाएको छ । मञ्च व्यवस्था, सञ्चालकको भूमिका र घन्टीका कोष्ठक-निर्देशनले वास्तविक प्रतियोगिताको वातावरण जीवन्त बनाएका छन् — विद्यार्थीले पढ्दापढ्दै कार्यक्रम सञ्चालनको विधि पनि सिक्छ । भाषा ओजपूर्ण छ, बिम्ब सशक्त छन्, र विषय विद्यार्थीको दैनिक अनुभवसँग जोडिएको छ ।

कमजोर पक्ष । पहिलो र सबैभन्दा गम्भीर कमजोरी तथ्यको अविश्वसनीयता हो । "ब्राजिलपछिको दोस्रो धनी राष्ट्र" भन्ने दाबी अन्तर्राष्ट्रिय तथ्याङ्कले पुष्टि गर्दैन; यस्तो अपुष्ट दाबी पाठ्यपुस्तकमा राख्नु भनेको भ्रमलाई पुस्तान्तरण गर्नु हो । उत्पादन र आयोजनासम्बन्धी अङ्क पनि छिटै पुराना हुने खालका छन्, र पाठले तिनको स्रोत कतै उल्लेख गर्दैन । दोस्रो, पाठ एकपक्षीय छ — जलविद्युत्का विपरीत पक्ष अर्थात् बाँधले गर्ने विस्थापन, जलाधार विनाश, गेग्रान थुप्रिने समस्या, भूकम्प जोखिम, लगानीको अभाव र सीमापार जलसम्झौताका जटिलता कतै छुँदैन । "दोहन" जस्तो शब्द नै सङ्कोचबिना प्रयोग भएको छ । तेस्रो, दोस्रो वक्ताको भाषा कतिपय ठाउँमा अलङ्कारको भारले थिचिएको छ — "तमोरको तमासा" जस्ता प्रयोग अनुप्रास मिलाउन खोज्दा अर्थभन्दा ध्वनिमा सरेका छन्, र "मरुभूमिमा भेडा चराउन दौडिनु" जस्तो वाक्यले वैदेशिक रोजगारीमा गएकाप्रति अनुदार स्वर छाड्छ । चौथो, खानेपानी र सरसफाइ नाम मात्रमा आएको छ, जबकि आम नेपालीको वास्तविक जलसमस्या त्यहीँ बढी छ । पाठ्यपुस्तककै अभ्यास ५ ले "यसमा अपुग विषय के के हुन्?" सोध्नुले यो अपूर्णता पाठ्यपुस्तकलाई पनि थाहा रहेको देखाउँछ ।

समग्र मूल्याङ्कन । तथ्यको कसीमा यो पाठ कमजोर छ, तर विधाको नमुनाका रूपमा सफल छ । यसलाई जलस्रोतबारेको प्रामाणिक जानकारीको स्रोत मानेर पढ्नु हुँदैन; यसलाई वक्तृता कसरी बाँधिन्छ भन्ने ढाँचाको नमुनाका रूपमा पढ्नुपर्छ । विद्यार्थीका लागि यसको उत्तम प्रयोग भनेको ढाँचा सार्नु र तथ्य आफैँ अद्यावधिक स्रोतबाट भर्नु हो — त्यसै गरे यो पाठ आफ्नो उद्देश्यमा पूर्ण रूपमा सफल हुन्छ ।

एकाइको सारांश

• पाठ १२ 'जलस्रोत र ऊर्जा' — विधा : वक्तृतात्मक रचना (भाषण) । लेखकको नाम दिइएको छैन; यो पाठ्यपुस्तकले विधा शिक्षणका लागि तयार पारेको नमुना रचना हो ।
• परिवेश : विद्यालयको सभाकक्ष, 'जलस्रोत र ऊर्जा' विषयक वक्तृत्वकला प्रतियोगिता ।
• भूमिका : सभाध्यक्ष — प्रधानाध्यापक; निर्णायक — तीन जना शिक्षक; समयपालक — एक जना शिक्षक; सञ्चालक — कक्षा ११ को एक विद्यार्थी ।
• दुई वक्ता : मिना अयर (तथ्यमुखी, क्रमबद्ध) र राजन सार्की (भावमुखी, अलङ्कारप्रधान) ।
• जलस्रोतका रूप : हिमाल, समुद्र, नदीनाला, झरना, छहरा, तालतलैया, मूल, इनार, ट्युबवेल, वर्षात् — समुद्रबाहेक सबै नेपालमा छन् ।
• उपयोगका क्षेत्र : जलविद्युत्, सिँचाइ (कुलो–पैनी–नहर), पर्यटन र मनोरञ्जन (नौका विहार, र्‍याफ्टिङ, स्विमिङ पुल), खानेपानी र सरसफाइ ।
• ऐतिहासिक तथ्य (निर्धक्क लेख्ने) : वि.सं. १९६८, फर्पिङ, 'चन्द्रज्योति', ५०० किलोवाट — नेपालको पहिलो जलविद्युत् आयोजना ।
• पाठका अनुसार (परीक्षाका लागि जान्ने, तर आफ्नो तथ्यका रूपमा नदोहोर्‍याउने) : ब्राजिलपछि दोस्रो धनी राष्ट्र; ८३ हजार मे.वा.; उत्पादन करिब १५०० मे.वा.; कालीगण्डकी 'ए' — १४४ मे.वा.; क्षमताको ५०% उपयोग गरे पुग्छ ।
• सच्चिएका तथ्य : 'ब्राजिलपछि दोस्रो' भ्रम हो (खाद्य तथा कृषि सङ्गठनको जलस्रोत तथ्याङ्क मा नेपाल पहिलो दसमा पनि पर्दैन); आर्थिक रूपमा सम्भाव्य क्षमता करिब ४२,१३३ मे.वा. (जल तथा शक्ति आयोग सचिवालय); हालको जडित क्षमता नेपाल विद्युत् प्राधिकरणको पछिल्लो वार्षिक प्रतिवेदनबाट हेर्ने; सबैभन्दा ठुलो आयोजना अब माथिल्लो तामाकोसी (४५६ मे.वा.) ।
• सरकारी तथ्याङ्कअनुसार करिब ६,००० नदीनाला (कुल लम्बाइ करिब ४५,००० कि.मि.); वार्षिक बहाव १७० अरब क्युबिक मिटर (पाठ्यपुस्तककै अर्को अनुच्छेद) ।
• ताल : तिलिचो (संसारकै सबभन्दा अग्लो ठाउँमा), फेवा, बेगनास, बुलबुल, रारा, गोक्यो । नदी : कोसी, रोसी, दुधकोसी, तामाकोसी, सुनकोसी, गण्डकी, कर्णाली, मेची, काली, तमोर ।
• प्रसिद्ध पदावली : "सेतो सुन" (जलस्रोत), "कस्तुरी" को दृष्टान्त, "देशोन्नतिका सिँढीहरू", "सम्पन्नताका ढोकाहरू", "गण्डकीको गहिराइ", "राराको रमिता" ।
• वक्तृताका छ चरण : सम्बोधन → विषय प्रवेश → तर्क र तथ्य → दृष्टान्त → निष्कर्ष र आह्वान → आभार ।
• अलङ्कार : उपमा (कस्तुरी झैँ, हिमाल झैँ), रूपक (सेतो सुन, मेरुदण्ड), अनुप्रास (गण्डकीको गहनता...; माटो–पाटो–बाटो), मानवीकरण, अतिशयोक्ति, विरोधाभास ।
• मूल भाव : सम्पन्नता आफैँमा समृद्धि होइन; दृष्टि, नीति र इच्छाशक्ति चाहिन्छ ।
• भेद : वक्तृता सुन्नका लागि, निबन्ध पढ्नका लागि; वक्तृतामा एउटै पक्ष, वादविवादमा पक्ष–विपक्ष ।

अभ्यास प्रश्न

शब्दभण्डार (१ अङ्क)

1. दिइएका शब्दको उल्टो अर्थ दिने शब्द पाठबाट खोजेर लेख्नुहोस् : कृत्रिम, विपन्न, साँघुरो, आन्तरिक, कुरूप, सदुपयोग, अटुट [1]

2. दिइएका पदावली प्रयोग गरी अनुच्छेद लेख्नुहोस् : सेतो सुन, कृषिजन्य उत्पादन, पर्यटकीय गन्तव्य, देशोन्नतिका सिँढीहरू, चमत्कारी पानी [1]

उत्तर

१. कृत्रिम — प्राकृतिक; विपन्न — सम्पन्न/धनी; साँघुरो — फराकिलो; आन्तरिक — बाह्य; कुरूप — सुन्दर; सदुपयोग — दुरुपयोग; अटुट — टुटेको/खण्डित ।

२. (नमुना) नेपालको जलस्रोत साँच्चै सेतो सुन हो । यही चमत्कारी पानीले सिँचित भूमिबाट कृषिजन्य उत्पादन बढाउन सकिन्छ भने तालतलैयालाई पर्यटकीय गन्तव्य बनाएर विदेशी मुद्रा भित्र्याउन सकिन्छ । यसरी नै देशोन्नतिका सिँढीहरू एकपछि अर्को थपिँदै जान्छन् ।

पाठगत बोध — छोटो उत्तर (२ अङ्क)

1. पहिलो वक्ता र दोस्रो वक्ताले कति कति अनुच्छेदमा आफ्नो प्रस्तुति राखेका छन् ? [2]

2. वक्तृता सञ्चालनको विधिलाई पाठमा कसरी प्रस्तुत गरिएको छ ? [2]

3. पहिलो वक्ताले जलस्रोतसम्बन्धी कुन कुन सन्दर्भलाई समेटेकी छिन् ? [2]

4. दुवै वक्ताले वक्तृताको समापन कसरी गरेका छन् ? [2]

5. नेपालमा उपलब्ध जलस्रोत के के हुन् ? [2]

6. जल विद्युतीकरणका लागि नेपालको भूगोल किन उपयुक्त मानिएको छ ? [2]

7. विद्युत्को खपत कसरी बढाउन सकिन्छ ? [2]

उत्तर

१. पहिली वक्ता मिना अयरले आफ्नो प्रस्तुति सम्बोधनसहित सात अनुच्छेदमा राखेकी छिन् भने दोस्रा वक्ता राजन सार्कीले सम्बोधनसहित आठ अनुच्छेदमा राखेका छन् । दुवैको प्रस्तुतिमा बिचबिचमा पुनः सम्बोधन गरेर नयाँ अनुच्छेद सुरु गरिएको छ ।

२. पाठमा सञ्चालन विधिलाई दृश्यात्मक रूपमा देखाइएको छ — प्रधानाध्यापकको सभाध्यक्षता, तीन जना शिक्षकको निर्णायक भूमिका, एक शिक्षकको समयपालक भूमिका र कक्षा ११ का एक विद्यार्थीको सञ्चालक भूमिका । सञ्चालकले नियम प्रस्ट पारी क्रमशः वक्तालाई निम्त्याउँछन्, समयपालकले घन्टी बजाउँछन् र अन्त्यमा निर्णय सुनाई सभाध्यक्षले पुरस्कार वितरण गरेर कार्यक्रम टुङ्ग्याउँछन् ।

३. चार सन्दर्भ — (क) जलस्रोतको प्राचुर्य, (ख) जलविद्युत् र त्यसका लागि चाहिने नीति, लगानी तथा बजार, (ग) कुलो-पैनी-नहरमार्फत हुने सिँचाइ र कृषि उत्पादन, (घ) तालतलैया, नौका विहार र र्‍याफ्टिङमार्फत हुने जल-पर्यटन । अन्त्यमा खानेपानी, सरसफाइ र ऊर्जा सङ्कटको प्रसङ्ग पनि जोडेकी छिन् ।

४. मिनाले "नेपालको विकासमा जलस्रोतको सर्वोपरि महत्व छ भन्दै मेरा भनाइ यही अन्त्य गर्दछु, धन्यवाद !" भनी निष्कर्षसहित र राजनले "उठौँ, जागौँ र जलस्रोतको सही सदुपयोगमा लागौँ... धन्यवाद !" भनी आह्वानसहित समापन गरेका छन् — अर्थात् दुवैले निचोड, सन्देश र धन्यवाद ज्ञापनसहित टुङ्ग्याएका छन् ।

५. पाठका अनुसार हिमाल, समुद्र, नदीनाला, झरना, छहरा, तालतलैया, आफैँ पानी निस्कने मूल, इनार, ट्युबवेल र वर्षात्लाई जलस्रोत मानिन्छ । यीमध्ये समुद्रबाहेक सबै स्रोत नेपालमा उपलब्ध छन् ।

६. बाह्रै महिना परिरहने हिउँ, त्यही हिउँ पग्लेर निरन्तर बगिरहने अथाह जलराशि र भिरालो भौगोलिक बनोट — यी तीनको सहमिलनका कारण । भिरालोपनले पानीलाई आवश्यक उचाइ र वेग दिन्छ, जुन विद्युत् उत्पादनको मुख्य सर्त हो ।

७. विद्युत्को खपत बढाउन जलविद्युत्सँग सम्बद्ध उद्योग र कलकारखाना खोल्ने वातावरण बनाउनुपर्छ, घरायसी रूपमै विद्युत्को प्रयोग बढाउन हौस्याउने नीति अख्तियार गर्नुपर्छ र उत्पादित विद्युत् विदेशसम्म पुर्‍याएर बेच्ने वातावरण तयार पार्नुपर्छ ।

पाठगत बोध — मध्यम उत्तर (५ अङ्क)

1. जलस्रोत र ऊर्जाका क्षेत्रमा दिगो विकास कसरी गर्न सकिन्छ ? [5]

2. राष्ट्रको अर्थतन्त्र निर्माणमा सिँचाइको कस्तो भूमिका हुन्छ ? [5]

3. दुवै वक्ताले आफ्नो वक्तृतालाई प्रभावकारी बनाउन कस्ता सहायक तर्क वा तथ्य पेस गरेका छन् ? दुवैको वक्तृताबाट कम्तीमा तीन-तीनओटा बुँदा टिपोट गर्नुहोस् । [5]

4. वादविवाद र वक्तृतामा के फरक छ ? [5]

उत्तर

१. पहिलो, दीर्घकालीन योजना र पूर्वाधार चाहिन्छ; पाठले भनेझैँ "दिगो पूर्वाधार विकासका योजनाको अभाव" नै मूल समस्या हो । दोस्रो, लगानीमैत्री नीति-नियम बनाउने र आवश्यक परे फेरबदल गर्ने । तेस्रो, उत्पादित ऊर्जाको बजार सुनिश्चित गर्ने — घरायसी खपत बढाउने, ऊर्जामुखी उद्योग खोल्ने र बढी भएको विद्युत् निर्यात गर्ने । चौथो, बहुउपयोगी ढाँचा अपनाउने; एउटै जलाशयबाट विद्युत्, सिँचाइ, खानेपानी र पर्यटन — चारै लाभ लिन सकिन्छ । पाँचौँ, जलाधार संरक्षण; वन मासिए गेग्रान थुप्रिएर जलाशयको आयु घट्छ । अन्त्यमा दक्ष स्वदेशी जनशक्ति तयार भए मात्र यो विकास साँच्चै दिगो हुन्छ ।

२. सिँचाइ राष्ट्रिय अर्थतन्त्रको जग हो । पहिलो, यसले उत्पादकत्व बढाउँछ — आकाशे पानीको भरमा एक बाली फल्ने जमिनबाट दुई-तीन बाली लिन सकिन्छ । दोस्रो, यसले खाद्य सुरक्षा दिन्छ र चामल, प्याज जस्ता वस्तु आयात गर्नुपर्ने बाध्यता घटाई व्यापारघाटा कम गर्छ । तेस्रो, नगदे बाली र अर्गानिक फलफूल निर्यातसम्म पुर्‍याएर विदेशी मुद्रा आर्जन गर्न सकिन्छ । चौथो, कृषि नाफामूलक भएपछि गाउँमै रोजगारी सिर्जना भई बिदेसिने क्रम घट्छ । पाँचौँ, यसले कृषि-आधारित उद्योगलाई कच्चा पदार्थ दिई औद्योगिकीकरणको शृङ्खला सुरु गर्छ । यसरी सिँचाइ खेतको पानी मात्र नभई सिङ्गो अर्थतन्त्र घुमाउने शक्ति हो ।

३. मिना अयरका तर्क/तथ्य : (क) नेपालमा समुद्रबाहेक सबै किसिमका जलस्रोत उपलब्ध छन् भन्ने वर्गीकरण; (ख) वि.सं. १९६८ मा फर्पिङको 'चन्द्रज्योति' (५०० किलोवाट) देखिको विद्युतीकरणको ऐतिहासिक क्रम र कालीगण्डकी 'ए' (१४४ मेगावाट) को उदाहरण; (ग) छ हजार जति नदीनालामध्ये छ सयभन्दा बढी बाह्रै महिना बग्छन् भन्ने सिँचाइ-सम्बन्धी आधार । राजन सार्कीका तर्क/तथ्य : (क) पानीको ठोस, तरल र ग्याँस — तीन स्वरूपको वैज्ञानिक व्याख्या; (ख) 'कस्तुरी'को दृष्टान्तद्वारा सम्पन्नताभित्रकै विपन्नताको चित्रण; (ग) बाँझो जग्गा, भोको जनता र बिदेसिने युवाशक्ति जस्ता भोगिएका यथार्थ । निचोड : मिनाले अङ्क र मितिबाट विश्वास जगाउँछिन्, राजनले बिम्ब र यथार्थबाट भावना जगाउँछन् ।

४. वक्तृतामा एउटै विषयमा वक्ताले आफ्नो धारणा सकारात्मक र क्रमबद्ध ढङ्गले राख्छन्; विपक्ष हुँदैन, खण्डन गर्नुपर्दैन र उद्देश्य श्रोतालाई सूचित तथा प्रेरित गर्नु हो । वादविवादमा विषयलाई पक्ष र विपक्ष गरी बाँडिन्छ; वक्ताले आफ्नो पक्ष पुष्टि गर्नुका साथै पूर्ववक्ताको तर्क खण्डन पनि गर्नुपर्छ । वक्तृताको भाषा समन्वयात्मक हुन्छ, वादविवादको प्रतिवादात्मक । पाठ्यपुस्तककै 'हो, मानिसभन्दा प्रकृति बलियो हुन्छ...' भन्ने अंशमा पूर्ववक्ताको खण्डन गरिएकाले त्यो शुद्ध वक्तृता नभई वादविवादको अंश हो — यही दुई विधा छुट्याउने कसी हो ।

समीक्षात्मक र सिर्जनात्मक — लामो उत्तर (८ अङ्क)

1. 'जलस्रोत र ऊर्जा' वक्तृता पढी त्यसमा अपुग विषय के के हुन्, लेख्नुहोस् । [8]

2. नेपालको जलस्रोतले देशको समृद्धिको आधार कसरी तयार पार्छ, लेख्नुहोस् । [8]

3. 'सूर्य : ऊर्जाको अनन्त भण्डार' विषयमा वक्तृता तयार पार्नुहोस् । [8]

उत्तर

१. प्रस्तुत वक्तृताले जलस्रोतको महिमा जति गाएको छ, त्यसका जटिलता त्यति नै छाडेको छ । पहिलो अपुग विषय वातावरणीय र सामाजिक मूल्य हो — ठुला बाँधले बस्ती डुबाउँछन्, मानिसलाई विस्थापित गर्छन् र जलाधार विनाशसँगै गेग्रान थुप्रिएर आयोजनाकै आयु घटाउँछन्; पाठमा "दोहन" शब्द सङ्कोचबिना प्रयोग भएको छ, तर दोहनको मूल्यबारे एक शब्द छैन । दोस्रो, लगानी र प्रविधिको यथार्थ छुटेको छ — जलविद्युत् अति पुँजीसघन क्षेत्र हो, निर्माणमा वर्षौं लाग्छ र भूकम्प तथा बाढीको जोखिम उच्च छ । तेस्रो, सीमापार जलसम्बन्धको प्रश्न छुटेको छ; नेपालका नदी भारततिर बग्ने भएकाले जलसम्झौता र पारवहन बजारको जटिलता निर्णायक हुन्छ, तर पाठमा "विदेश बेच्ने" भन्ने सहज वाक्यले मात्र काम चलाइएको छ । चौथो, खानेपानी, सरसफाइ र बाढीपहिरो व्यवस्थापन नाम मात्रमा आएको छ, जबकि आम नेपालीको दैनिक जलसमस्या यही हो । पाँचौँ, वैकल्पिक ऊर्जा — सौर्य, वायु, जैविक ग्याँस — को चर्चा छैन, जबकि हिउँदमा नदीको बहाव घट्दा यिनै विकल्पले टेवा दिन्छन् । अन्त्यमा तथ्यको स्रोत नै अपुग छ; "ब्राजिलपछि दोस्रो धनी राष्ट्र" जस्तो अपुष्ट दाबी दोहोरिनु भाषणको सबैभन्दा ठुलो कमजोरी हो । निष्कर्षमा यो वक्तृता उत्साह जगाउन सफल छ तर समस्याको पूर्ण चित्र दिन असफल ।

२. नेपाल हिमालको काखमा अवस्थित, नदीनालाले भरिएको मुलुक हो । यहाँ बाह्रै महिना परिरहने हिउँ, त्यही हिउँ पग्लेर बग्ने अजस्र जलराशि र भिरालो भूबनोट — तीनै कुरा एकै ठाउँमा जुटेका छन् । यही संयोजनलाई पाठले "सेतो सुन" भनेको छ । यो सुनले समृद्धिको आधार कसरी तयार पार्छ भन्ने कुरा चार तहमा बुझ्न सकिन्छ ।

पहिलो तह ऊर्जा सुरक्षा हो । नेपाल पेट्रोलियम किन्न दैनिक करोडौँ रुपियाँ विदेश पठाउँछ र विश्वबजारको भाउ बढ्दा अर्थतन्त्र थर्कमान हुन्छ । स्वदेशी जलविद्युत्ले यही आयात विस्थापित गर्छ; बिजुलीले चल्ने चुलो, सवारी र उद्योगले इन्धनको परनिर्भरता घटाउँछन् र बचेको विद्युत् निर्यात गरेर विदेशी मुद्रा भित्र्याइन्छ । यसरी जलस्रोतले खर्च घटाउने र आम्दानी बढाउने — दुवै काम एकैसाथ गर्छ ।

दोस्रो तह कृषि र खाद्य सुरक्षा हो । कुलो, पैनी र नहरमार्फत सिँचाइ पुगेको जमिनमा दुई-तीन बाली फल्छ । आधुनिक प्रविधि भित्र्याए बाँझो जग्गा खेतीयोग्य बन्छ, आयात घट्छ, अर्गानिक उत्पादन विश्वबजारसम्म पुग्छ र गाउँमै रोजगारी सिर्जना हुन्छ ।

तेस्रो तह पर्यटन र सेवा क्षेत्र हो । तिलिचो, रारा, फेवा र बेगनास जस्ता ताल, हिमताल र तीव्र गतिका नदी आफैँमा पर्यटकीय पुँजी हुन् । नौका विहार, र्‍याफ्टिङ र जल-क्रीडाका पूर्वाधार बने होटेल, यातायात र स्थानीय बजार — सबैलाई लाभ पुग्छ । चौथो तह आधारभूत जीवनस्तर हो; स्वच्छ पिउने पानी, सरसफाइ र स्वास्थ्यको जग जलस्रोत नै हो ।

तर यी सबै सम्भावना सर्तसहित छन् । दिगो पूर्वाधार योजना, लगानीमैत्री नीति, जलाधारको संरक्षण, विस्थापितको उचित व्यवस्थापन र दक्ष स्वदेशी जनशक्ति नभए यो सुन कस्तुरीको बिनाजस्तै आफैँसँग हुँदाहुँदै चिनिनेछैन । निष्कर्षमा, नेपालको जलस्रोत समृद्धिको आधार हो, समृद्धि आफैँ होइन; त्यसलाई समृद्धिमा बदल्ने काम हाम्रो दृष्टि, नीति र इच्छाशक्तिले मात्र गर्न सक्छ ।

३. (रूपरेखा — विस्तार माथिको 'नमुना वक्तृताको सुरुआत' अनुसार गर्नुहोस्)

सम्बोधन : "आदरणीय सभाध्यक्ष महोदय, निष्पक्ष निर्णायक मण्डल, श्रद्धेय गुरुवर्ग र उपस्थित साथीहरू !" विषय प्रवेश : आभार प्रकट गर्दै — "आजको मेरो विषय हो, 'सूर्य : ऊर्जाको अनन्त भण्डार' ।"

तर्क र तथ्य : (क) पृथ्वीका लगभग सबै ऊर्जाको जननी सूर्य हो — नदीको पानी सूर्यले नै बाफ बनाई आकाशमा चढाएको हो, बतास सूर्यले हावा तताएर चलाएको हो र कोइला तथा पेट्रोलियम करोडौँ वर्षअघिकै घाम जमिनमुनि थन्किएको रूप हो । (ख) पेट्रोलियम र कोइला सकिन्छन्, सूर्य सकिँदैन; यसले न धुवाँ दिन्छ, न आयात बिल । (ग) नेपालको आकाश वर्षको ठुलो हिस्सा खुला रहन्छ; जहाँ विद्युत्को तार पुर्‍याउन वर्षौं लाग्छ, त्यहाँ सौर्य प्यानलले एकै दिनमा उज्यालो पुर्‍याउँछ ।

दृष्टान्त : घाम लागेको दिन हामी लुगा सुकाउँछौँ र त्यसलाई सामान्य ठान्छौँ; त्यही काम बिजुलीको ड्रायरले गर्दा कति युनिट खर्च हुन्थ्यो ? अर्थात् हामी दिनहुँ सूर्यको ऊर्जा निःशुल्क प्रयोग गरिरहेका छौँ, तर योजनाबद्ध रूपमा प्रयोग गर्न सिकेका छैनौँ ।

निष्कर्ष र आह्वान : जलविद्युत् हाम्रो शक्ति हो, तर हिउँदमा नदी सुक्दा साथ दिने सौर्य ऊर्जा नै हो । "आउनुहोस्, आफ्नै छानादेखि सुरु गरौँ । जुन दिन नेपालका छानाहरू घाम बटुल्न थाल्नेछन्, त्यही दिनदेखि हाम्रो अँध्यारो सधैँका लागि बिदा हुनेछ ।" आभार : "यति भन्दै म आफ्ना भनाइ यहीँ अन्त्य गर्दछु, धन्यवाद !"

समूह ङ: पूर्ण नमुना उत्तर (१० अङ्क)

समूह ङ — पूर्ण नमुना उत्तर (१० अङ्क, विस्तृत अध्ययनका लागि)

1. वक्तृतात्मक रचनाका छ चरण र 'जलस्रोत र ऊर्जा' का दुई वक्ताको तुलना गर्नुहोस्। [१०]

2. पाठका जलस्रोतसम्बन्धी तथ्य, सच्याइ र मूल भाव स्पष्ट पार्नुहोस्। [१०]

(a) कुलेखानी जलाशय

(b) अरुण नदी

नमुना उत्तर १२.१: वक्तृताका चरण र दुई वक्ताको तुलना (१० अङ्क)

परिचय। 'जलस्रोत र ऊर्जा' कक्षा ११ को पाठ १२ हो र वक्तृतात्मक रचना (भाषण) हो। यो विद्यालयको सभाकक्षमा वक्तृत्वकला प्रतियोगिताको परिवेशमा लेखिएको छ; लेखकको नाम दिइएको छैन।

कार्यक्रमका भूमिका। सभाध्यक्ष प्रधानाध्यापक, निर्णायक तीन जना शिक्षक, समयपालक एक जना शिक्षक र सञ्चालक कक्षा ११ का एक विद्यार्थी छन्।

वक्तृताका छ चरण।

1. सम्बोधन
2. विषय प्रवेश
3. तर्क र तथ्य
4. दृष्टान्त
5. निष्कर्ष र आह्वान
6. आभार

दुई वक्ताको तुलना।

आधार	मिना अयर	राजन सार्की
शैली	तथ्यमुखी, क्रमबद्ध	भावमुखी, अलङ्कारप्रधान
प्रस्तुति	आँकडा र क्रमले तर्क बलियो	उपमा, रूपक र अनुप्रासले प्रभाव
प्रभाव	बुद्धिलाई छुन्छ	मनलाई छुन्छ

विधाको भेद। वक्तृता सुन्नका लागि हो, निबन्ध पढ्नका लागि। वक्तृतामा एउटै पक्ष बोलिन्छ, वादविवादमा पक्ष र विपक्ष दुवै हुन्छन्।

निष्कर्ष। दुवै वक्ताले छ चरण पालना गरे पनि शैली फरक छ; राम्रो वक्तृतामा तथ्य र भाव दुवैको सन्तुलन चाहिन्छ।

नमुना उत्तर १२.२: जलस्रोतका तथ्य, सच्याइ र मूल भाव (१० अङ्क)

जलस्रोतका रूप। हिमाल, समुद्र, नदीनाला, झरना, छहरा, तालतलैया, मूल, इनार, ट्युबवेल र वर्षात् — यीमध्ये समुद्रबाहेक सबै नेपालमा छन्।

उपयोगका क्षेत्र। जलविद्युत्, सिँचाइ (कुलो–पैनी–नहर), पर्यटन र मनोरञ्जन (नौका विहार, र्‍याफ्टिङ), खानेपानी र सरसफाइ।

ऐतिहासिक तथ्य। वि.सं. १९६८ मा फर्पिङमा 'चन्द्रज्योति' नामको ५०० किलोवाटको जलविद्युत् आयोजना बन्यो — यो नेपालको पहिलो हो।

पाठका तथ्य र सच्याइ।

विषय	पाठमा लेखिएको	सच्याइ
नेपालको स्थान	ब्राजिलपछि दोस्रो धनी	भ्रम हो; खाद्य तथा कृषि सङ्गठनको तथ्याङ्कमा पहिलो दसमा पनि पर्दैन
क्षमता	८३ हजार मे.वा.	आर्थिक रूपमा सम्भाव्य करिब ४२,१३३ मे.वा.

सरकारी तथ्याङ्क। करिब ६,००० नदीनाला (कुल लम्बाइ करिब ४५,००० कि.मि.) र वार्षिक बहाव १७० अरब क्युबिक मिटर।

प्रसिद्ध पदावली। 'सेतो सुन' (जलस्रोत), 'कस्तुरी'को दृष्टान्त, 'देशोन्नतिका सिँढीहरू', 'सम्पन्नताका ढोकाहरू'।

मूल भाव। सम्पन्नता आफैँमा समृद्धि होइन; दृष्टि, नीति र इच्छाशक्ति नभए जलस्रोत यथावत् बगिरहन्छ।

निष्कर्ष। जलस्रोतलाई सेतो सुन बनाउन योजना र इच्छाशक्ति चाहिन्छ भन्ने सन्देश यो भाषणले दिन्छ।